Đất trồng cây chậu tốt không phải đất vườn nguyên chất mà là một hỗn hợp vừa giữ ẩm vừa thoáng khí. Phần giữ ẩm thường là xơ dừa, phân trùn quế, than bùn hoặc đất sạch đóng bao. Phần tạo thoáng là trấu hun, đá perlite, vỏ thông, sỏi nhẹ. Cây lá trong nhà như trầu bà, kim tiền cần hỗn hợp tơi và giữ ẩm vừa, sen đá và xương rồng cần nhiều phần thoáng hơn. Chậu phải có lỗ thoát nước, và đất nên thay sau vài năm khi đã nén, co ngót hoặc đóng cặn.
| Thành phần | Tác dụng chính | Lưu ý |
|---|---|---|
| Xơ dừa (mụn dừa) | Giữ ẩm, tơi xốp | Nên dùng loại đã xử lý chát, xả mặn |
| Đất sạch đóng bao | Nền giữ ẩm và dinh dưỡng | Đọc thành phần trên bao, nhiều loại đã trộn sẵn |
| Phân trùn quế | Dinh dưỡng nhẹ, tơi đất | Không trộn quá nhiều cho cây ưa khô |
| Trấu hun | Thoáng, nhẹ, rẻ | Trấu hun phải cháy đều, không còn trấu sống |
| Đá perlite (đá trân châu) | Tạo thoáng, không phân huỷ | Rất nhẹ, dễ nổi khi tưới |
| Vỏ thông | Tạo thoáng cho cây họ ráy, lan | Phân huỷ chậm, hợp cây rễ to |
| Đất vườn, đất thịt | Nặng, giữ nước | Không dùng nguyên chất cho chậu |
Vì sao không dùng đất vườn nguyên chất
Đất ngoài vườn trong luống sống tốt nhờ giun, rễ cây và độ sâu lớn giúp nước rút xuống. Trong chậu, lớp đất nông và bị tưới đi tưới lại. Theo mô tả về đất trồng chậu, đất thường bị nén chặt và mất khe rỗng sau nhiều lần tưới, trở nên quá nặng cho cây trồng chậu. Đó là lý do các hỗn hợp trồng chậu thương mại gồm những vật liệu như than bùn, xơ dừa, vỏ cây, đá perlite, vermiculite.
Hậu quả của đất nén trong chậu:
- Nước đọng lâu, rễ thiếu oxy, dễ thối.
- Nước tưới chảy tràn xuống mép chậu mà không thấm vào giữa bầu rễ.
- Đất khô lại thì co cứng, nứt, tách khỏi thành chậu.
Đất vườn còn có thể mang sẵn hạt cỏ, trứng sâu, nấm bệnh. Theo mô tả về đất trồng chậu, đất thương mại thường đã được xử lý để hạn chế cỏ dại và mầm bệnh.
Đất thịt không phải đất xấu. Nếu muốn dùng, trộn một phần nhỏ đất thịt với nhiều phần xơ dừa, trấu hun, perlite để đất đủ thoáng.
Đất sạch là gì
"Đất sạch" bán ở Việt Nam thường là hỗn hợp đã trộn sẵn từ xơ dừa, phân hữu cơ, trấu, đôi khi có đất phù sa và vôi. Chữ "sạch" ở đây thường có nghĩa là đã được xử lý, ít cỏ dại, ít mầm bệnh, không phải là đất không có gì bên trong. Chất lượng khác nhau giữa các loại, nên:
- Đọc thành phần trên bao.
- Bóp thử: đất ẩm bóp lại rồi thả ra nên vỡ tơi, không dính thành cục chặt.
- Ngửi: đất tốt có mùi đất, không có mùi hôi thối hay mùi chua gắt.
- Bao đất chứa nhiều phân chuồng chưa hoai có thể nóng và hôi, không hợp cây trong nhà.
Khi mở bao đất, nên đeo găng và tránh hít bụi đất. Theo mô tả về đất trồng chậu, đã có các ổ bệnh Legionnaires liên quan tới việc tiếp xúc với đất trồng chậu ở một số nước. Làm ẩm đất trước khi trộn giúp giảm bụi. Rửa tay sau khi làm đất.
Phối đất cho từng nhóm cây
Không có một công thức duy nhất. Cách nghĩ đơn giản là chia hỗn hợp thành hai phần: phần giữ ẩm và phần tạo thoáng, rồi điều chỉnh theo cây và chỗ đặt.
Cây lá trong nhà (trầu bà, kim tiền, lưỡi hổ, thiết mộc lan). Hỗn hợp tơi, giữ ẩm vừa. Đất sạch hoặc xơ dừa làm nền, thêm trấu hun hoặc perlite cho thoáng, một ít phân trùn. Cây chịu khô như lưỡi hổ, kim tiền nên tăng phần thoáng, vì hai cây này chết vì thừa nước nhiều hơn vì thiếu nước.
Cây họ ráy rễ to (trầu bà Nam Mỹ, monstera, đế vương). Thêm vỏ thông và perlite để rễ khí có chỗ thở.
Sen đá, xương rồng. Phần thoáng chiếm ưu thế, đất khô nhanh sau khi tưới. Chi tiết có ở bài riêng về đất trồng sen đá.
Cây trong phòng máy lạnh, ít nắng. Đất lâu khô hơn ở ban công, nên tăng phần thoáng và tưới thưa. Xem thêm bài cây để bàn phòng máy lạnh.
| Nhóm cây | Phần giữ ẩm | Phần thoáng | Kiểm tra |
|---|---|---|---|
| Cây lá ưa ẩm vừa (trầu bà, thiết mộc lan) | Nhiều | Vừa | Đất ẩm nhẹ, khô mặt sau vài ngày |
| Cây chịu khô (lưỡi hổ, kim tiền) | Vừa | Nhiều | Khô tới đáy trong khoảng một đến hai tuần tuỳ chỗ đặt |
| Họ ráy rễ khí (monstera, trầu bà Nam Mỹ) | Vừa | Nhiều, có vỏ thông | Rễ không đen, không mùi |
| Sen đá, xương rồng | Ít | Chiếm ưu thế | Khô nhanh sau tưới |
Chậu và lỗ thoát nước
Đất tốt đến đâu cũng không cứu được chậu không có lỗ thoát. Nước dư đọng dưới đáy làm rễ thối từ dưới lên.
- Chậu phải có lỗ thoát nước. Chậu sứ trang trí không lỗ thì dùng làm chậu ngoài, đặt chậu nhựa có lỗ bên trong.
- Không cần lót một lớp sỏi dày dưới đáy. Lớp sỏi không giúp thoát nước tốt hơn mà còn đẩy vùng đất ướt lên cao gần rễ. Đặt một miếng lưới che lỗ để đất không trôi là đủ.
- Đổ nước đọng trong đĩa lót sau khi tưới khoảng nửa giờ.
Khi nào phải thay đất
Đất chậu xuống cấp dần: vật liệu hữu cơ phân huỷ, hạt đất mịn lại, muối từ nước và phân bón tích tụ. Dấu hiệu nên thay đất:
- Nước tưới thấm rất chậm hoặc chảy thẳng xuống qua khe hở mép chậu.
- Đất co ngót, tách khỏi thành chậu.
- Mặt đất và mép chậu đóng váng cặn trắng.
- Rễ mọc ra lỗ đáy, quấn tròn quanh bầu.
- Đất có mùi hôi, có nấm mốc, ruồi nhỏ bay lên khi tưới.
Phần lớn cây trong nhà nên thay đất hoặc sang chậu sau vài năm, cây lớn nhanh cần thường hơn. Thời điểm tốt là đầu mùa cây sinh trưởng, khi trời ấm. Cây đang yếu, đang vàng lá do thừa nước thì thay đất có thể là cách cứu, xem thêm bài cây bị vàng lá là thiếu chất gì để phân biệt vàng lá do đất úng với do thiếu dinh dưỡng.
Cách thay đất cho cây chậu
- Tưới ẩm nhẹ trước một ngày để bầu rễ dễ tuột khỏi chậu.
- Nghiêng chậu, gõ nhẹ quanh thành, lấy cả bầu ra.
- Gỡ bớt đất cũ quanh bầu, cắt rễ thối đen, rễ mềm nhũn bằng kéo sạch.
- Cho một lớp đất mới vào đáy chậu, đặt cây vào, lấp đất xung quanh, lắc nhẹ cho đất lọt vào khe.
- Không nén quá chặt. Tưới đẫm một lần cho đất lắng.
- Đặt cây ở chỗ sáng dịu vài ngày, chưa bón phân trong vài tuần đầu.
Những lỗi hay gặp
- Dùng đất vườn, đất ruộng nguyên chất cho chậu trong nhà.
- Mua xơ dừa chưa xử lý chát, cây non bị cháy rễ.
- Trộn quá nhiều phân chuồng tươi.
- Tái sử dụng đất của cây đã chết vì thối rễ mà không xử lý.
- Chậu không có lỗ thoát nước.
- Bón phân ngay sau khi thay đất.
Đất bị nấm, mốc trắng, ruồi nhỏ là một vấn đề riêng, thường do đất ẩm lâu và đất đã bẩn. Cách xử lý có ở bài về đất trồng bị nhiễm nấm.
Câu hỏi thường gặp
Đất sạch trồng cây có cần trộn thêm gì không?
Nhiều loại đất sạch đã trộn sẵn và dùng được ngay cho cây lá thông thường. Với cây chịu khô, cây họ ráy hoặc sen đá, nên trộn thêm trấu hun, perlite hoặc vỏ thông cho thoáng hơn.
Đất thịt có trồng cây chậu được không?
Được nếu trộn với nhiều vật liệu tạo thoáng. Đất thịt nguyên chất trong chậu dễ nén chặt, giữ nước lâu, rễ thiếu khí.
Bao lâu nên thay đất cho cây chậu?
Phần lớn cây trong nhà nên thay đất sau vài năm, hoặc khi thấy đất co ngót, thấm nước chậm, đóng cặn trắng, rễ mọc ra đáy chậu.
Đất trồng cây trong nhà có cần bón phân không?
Có, nhưng ít. Cây trong nhà lớn chậm, chỉ cần bón loãng trong mùa sinh trưởng theo hướng dẫn trên bao phân. Bón nhiều làm tích muối, cháy đầu lá.