Đất trồng sen đá phải thoát nước nhanh và khô trong vài ngày sau khi tưới, vì sen đá chết do rễ ngập nước nhiều hơn do thiếu nước. Hỗn hợp tốt có phần thoáng chiếm ưu thế, như đá perlite, đá bọt (pumice), sỏi nhỏ, trấu hun, cát thô, và phần nhỏ giữ ẩm như xơ dừa, đất sạch, phân trùn. Chậu phải có lỗ thoát nước. Tưới đẫm một lần rồi đợi đất khô hẳn mới tưới lại.
| Thành phần | Vai trò trong giá thể sen đá | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đá bọt (pumice) | Thoáng, giữ chút ẩm trong lỗ rỗng, không phân huỷ | Nặng hơn perlite, ít nổi |
| Đá perlite | Thoáng, nhẹ | Dễ nổi lên mặt khi tưới |
| Sỏi nhỏ, sỏi thạch anh | Thoáng, nặng, giữ chậu vững | Rửa sạch bụi trước khi trộn |
| Cát thô (cát sông hạt to) | Tạo khe | Không dùng cát mịn, cát xây dựng, cát biển |
| Trấu hun | Thoáng, nhẹ, rẻ | Phân huỷ dần theo thời gian |
| Xơ dừa, đất sạch | Giữ ẩm, bám rễ | Chỉ một phần nhỏ |
| Phân trùn quế | Dinh dưỡng nhẹ | Rất ít, sen đá không cần nhiều phân |
Vì sao sen đá cần đất khô nhanh
Sen đá là cây mọng nước, trữ nước trong lá dày. Theo mô tả về chi Echeveria, cây chịu hạn nhưng vẫn phát triển tốt hơn khi được tưới đẫm đều đặn, và lá rụng để lâu có thể thối, làm nơi nấm phát triển rồi lây sang cây. Rễ sen đá mảnh, quen với đất khô thoáng. Khi đất giữ nước nhiều ngày, rễ thiếu oxy, thối, rồi thối lan lên gốc.
Ở Việt Nam, mùa mưa độ ẩm không khí cao, đất trong chậu khô chậm hơn mùa khô. Sen đá đặt trong nhà, trong phòng máy lạnh, ít nắng càng khô chậm. Vì vậy giá thể cho sen đá ở trong nhà cần thoáng hơn giá thể cho sen đá ngoài ban công nắng.
Cách phối giá thể
Không có công thức duy nhất. Nguyên tắc: phần thoáng nhiều hơn phần giữ ẩm, và điều chỉnh theo chỗ đặt.
Sen đá ngoài ban công nắng, gió. Đất khô nhanh nhờ nắng, có thể tăng phần xơ dừa, đất sạch một chút để không khô quá nhanh giữa trưa hè.
Sen đá trong nhà, cạnh cửa sổ. Tăng phần đá bọt, perlite, sỏi. Giảm hữu cơ.
Sen đá trong phòng máy lạnh, ít nắng. Cần giá thể thoáng nhất và tưới thưa. Sen đá thiếu sáng sẽ vươn dài, nhạt màu, nên luân phiên mang ra chỗ sáng. Xem thêm bài cây để bàn phòng máy lạnh về chỗ đặt.
Sen đá con, lá giâm. Giá thể mịn hơn một chút để rễ non bám, nhưng vẫn thoáng. Theo mô tả về chi Echeveria, sen đá nhân giống dễ bằng cây con tách ra và bằng lá giâm.
Cách thử giá thể: bóp một nắm giá thể ẩm, thả ra. Giá thể tốt rời ra ngay, không vón cục. Tưới thử một chậu, nước phải chảy ra lỗ đáy trong vài giây, không đọng trên mặt.
Những thứ không nên dùng
- Đất vườn, đất thịt nguyên chất. Nén chặt, giữ nước lâu. Theo mô tả về đất trồng chậu, đất thường bị nén và mất khe rỗng sau nhiều lần tưới.
- Cát mịn, cát xây dựng. Hạt mịn lấp khe rỗng, đất càng bí.
- Cát biển. Có muối.
- Xơ dừa chưa xử lý. Chát, mặn, dễ cháy rễ.
- Đất sạch nguyên bao không trộn. Nhiều loại đất sạch giữ ẩm tốt cho cây lá nhưng quá ẩm với sen đá.
Chọn chậu cho sen đá
- Có lỗ thoát nước. Đây là điều quan trọng nhất. Chậu sứ, chậu thuỷ tinh không lỗ chỉ dùng làm chậu ngoài hoặc cho người đã rất quen tưới.
- Chậu đất nung không tráng men thoát hơi nước qua thành chậu, đất khô nhanh hơn chậu nhựa, chậu sứ tráng men.
- Cỡ vừa với cây. Chậu quá to so với bộ rễ giữ nhiều đất ẩm mà rễ không dùng hết.
- Lưới che lỗ để giá thể không trôi. Không cần lót lớp sỏi dày ở đáy.
Tưới sen đá theo đất
Thay vì tưới theo số ngày, tưới theo độ khô của đất:
- Cắm que tre hoặc ngón tay xuống sâu trong chậu. Đất còn ẩm, dính que thì chưa tưới.
- Khi đất khô hẳn, tưới đẫm cho nước chảy ra lỗ đáy.
- Đổ nước đọng trong đĩa lót.
- Tưới vào đất, tránh đọng nước trong nõn cây lâu, nhất là khi trời âm u.
Mùa nắng ngoài ban công đất khô nhanh, tưới thường hơn. Mùa mưa, trong nhà, tưới thưa hơn nhiều. Lá nhăn nhẹ, mềm là dấu hiệu cây cần nước. Lá trong nhũn, vàng từ dưới lên là dấu hiệu thừa nước.
Sen đá thối gốc: cứu thế nào
- Nhấc cây ra, bỏ đất ướt.
- Cắt bỏ phần gốc, rễ đen nhũn đến khi thấy mô xanh, chắc.
- Để vết cắt khô ráo nơi thoáng vài ngày cho se mặt.
- Trồng lại vào giá thể khô, thoáng. Chưa tưới ngay, đợi vài ngày.
- Nếu gốc thối hết, tách những lá còn chắc để giâm.
Đất có mốc, có nấm hoặc ruồi nhỏ thường đi cùng đất quá ẩm. Cách xử lý đất bị nấm có ở bài về đất trồng bị nhiễm nấm, còn cách cứu cây mọng nước thối gốc tương tự bài cây lưỡi hổ bị thối gốc.
Bón phân cho sen đá
Sen đá cần ít phân. Theo mô tả về chi Echeveria, cây phát triển tốt hơn khi được tưới và bón đều, nhưng bón quá nhiều làm cây mềm, vươn dài, dễ thối. Dùng phân tan chậm rắc rất ít khi trồng, hoặc phân loãng cho xương rồng, sen đá trong mùa sinh trưởng theo liều ghi trên bao, pha loãng hơn nếu cây ở trong nhà.
Thay giá thể
Sau một thời gian, trấu, xơ dừa phân huỷ, giá thể mịn lại, khô chậm hơn. Khi thấy nước thấm chậm, đất đóng cục, rễ mọc ra đáy chậu, thay giá thể mới. Theo mô tả về chi Echeveria, sau vài năm cây rụng lá gốc, mất dáng gọn và cần được tỉa, giâm lại, đây cũng là lúc thay giá thể.
Thay chậu sen đá mới mua
Sen đá bán ở chợ hoa thường trồng trong đất giữ ẩm hoặc giá thể ép chặt, hợp vườn ươm có mái che và nắng nhiều nhưng không hợp để trong nhà. Nhiều người thay giá thể sau khi mua vài ngày:
- Để đất khô bớt trước khi thay.
- Nhấc cây ra, gỡ nhẹ phần đất cũ quanh rễ, cắt rễ hỏng.
- Trồng vào giá thể thoáng, đặt cây ở chỗ sáng dịu vài ngày.
- Chờ vài ngày rồi mới tưới lần đầu.
Câu hỏi thường gặp
Sen đá trồng bằng đất sạch được không?
Được nếu trộn thêm nhiều vật liệu thoáng như đá bọt, perlite, sỏi nhỏ, trấu hun. Đất sạch nguyên bao thường giữ ẩm quá lâu với sen đá.
Trồng sen đá có cần lót sỏi dưới đáy chậu không?
Không cần. Lớp sỏi đáy không giúp thoát nước tốt hơn. Quan trọng là chậu có lỗ và giá thể thoáng từ trên xuống dưới.
Đất trồng xương rồng và sen đá có giống nhau không?
Gần giống. Cả hai cần giá thể thoáng, khô nhanh. Xương rồng thường chịu khô tốt hơn, có thể dùng giá thể thoáng hơn nữa.
Sen đá bị vàng lá dưới có phải do đất không?
Lá gốc khô héo dần là quá trình tự nhiên. Lá vàng trong, nhũn thì thường do đất ẩm lâu. Kiểm tra độ ẩm đất và gốc cây.
Có dùng đất sỏi nhỏ thay giá thể sen đá được không?
Sỏi nhỏ, đá bọt trộn với một phần nhỏ xơ dừa hoặc đất sạch là giá thể tốt. Trồng hoàn toàn bằng sỏi thì đất khô rất nhanh và nghèo dinh dưỡng, cần tưới và bón thường hơn.