Đất trồng bị nhiễm nấm có hai dạng cần phân biệt. Mốc trắng mịn trên mặt đất, nấm mũ nhỏ mọc lên sau vài ngày tưới thường là nấm hoại sinh ăn chất hữu cơ, không hại cây, là dấu hiệu đất ẩm lâu. Dạng nguy hiểm là nấm gây bệnh trong đất như Pythium, Rhizoctonia, Fusarium, làm cây con chết rạp thành mảng, gốc thâm thắt lại, rễ nâu đen nhũn. Mốc mặt thì hớt bỏ và tưới thưa; nấm gây bệnh thì cắt rễ hỏng, bỏ đất cũ, trồng lại vào đất mới và chậu sạch.
| Dấu hiệu | Có thể là | Mức độ | Việc làm |
|---|---|---|---|
| Mốc trắng mịn trên mặt đất | Nấm hoại sinh | Thường vô hại | Hớt lớp mặt, tưới thưa, tăng thoáng |
| Nấm mũ nhỏ màu vàng, trắng mọc lên | Nấm hoại sinh trong đất có nhiều hữu cơ | Không hại cây | Nhổ bỏ, để xa trẻ nhỏ và thú cưng |
| Ruồi đen nhỏ bay lên khi tưới | Ruồi đất (fungus gnat) | Hại cây con | Để đất khô mặt, bẫy dính vàng |
| Cây con gục thành mảng, gốc thắt | Bệnh chết rạp cây con | Nặng | Bỏ cây bệnh, thay đất, giảm ẩm |
| Lá vàng, héo dù đất ẩm, rễ nâu nhũn | Thối rễ do nấm | Nặng | Cắt rễ thối, thay đất, chậu sạch |
| Đất có mùi hôi thối | Đất úng, yếm khí | Nặng | Thay đất, xem lại lỗ thoát nước |
Mốc trắng trên mặt đất
Mốc trắng mịn như bông hoặc như bột thường xuất hiện khi:
- Đất có nhiều xơ dừa, phân hữu cơ, vỏ cây.
- Tưới thường xuyên, mặt đất không kịp khô.
- Chậu đặt ở chỗ ít gió, ít sáng, phòng máy lạnh đóng kín.
- Đất mới mở bao, còn ẩm và ấm.
Loại mốc này sống bằng chất hữu cơ trong đất, không ăn rễ sống. Nó là dấu hiệu môi trường quá ẩm hơn là một bệnh.
Cách xử lý:
- Hớt bỏ lớp đất mặt có mốc, khoảng một hai phân.
- Để đất khô mặt giữa hai lần tưới. Cách thử đất khô bằng ngón tay có ở bài cây lưỡi hổ bao lâu tưới 1 lần.
- Đặt cây ở chỗ sáng và thoáng hơn.
- Phủ một lớp sỏi nhỏ hoặc cát lên mặt chậu để mặt đất khô nhanh.
Nấm mũ mọc trong chậu
Sau những ngày ẩm, chậu cây có thể mọc những cây nấm nhỏ màu vàng nhạt, trắng hoặc nâu. Chúng mọc từ sợi nấm sống bằng vật liệu hữu cơ trong đất, không hại cây. Tuy vậy, không biết loài thì không nên để trẻ nhỏ, chó mèo ăn phải. Nhổ bỏ nấm và giảm tưới là đủ.
Ruồi đất
Những con ruồi đen nhỏ bay lên khi tưới là ruồi đất (fungus gnat). Theo mô tả về loài, ruồi trưởng thành sống khoảng 10 ngày, mỗi lần đẻ tới 200 đến 300 trứng trong lớp đất mặt ẩm, và sự xuất hiện của chúng thường là dấu hiệu tưới quá nhiều. Ấu trùng ăn nấm trong đất và có thể ăn rễ, gây hại cho cây con.
Cách kiểm soát theo mô tả về loài:
- Để lớp đất mặt khô khoảng năm phân trước khi tưới lại.
- Phủ cát, sỏi hoặc lớp phủ lên mặt đất để ruồi không chui ra, chui vào.
- Dùng bẫy dính màu vàng để bắt ruồi trưởng thành.
- Chế phẩm vi khuẩn Bti (Bacillus thuringiensis israelensis) diệt ấu trùng.
Bệnh chết rạp cây con
Đây là dạng nguy hiểm, hay gặp khi gieo hạt, giâm cành trong đất ẩm. Theo mô tả về bệnh, nguyên nhân gồm nhiều loại nấm và vi sinh vật giống nấm như Pythium, Rhizoctonia, Fusarium, Phytophthora, và bệnh phổ biến nhất khi điều kiện ẩm và mát.
Dấu hiệu:
- Hạt không nảy mầm hoặc mầm thối trước khi nhú lên.
- Cây con gục ngã thành từng mảng tròn.
- Gốc thâm nâu, thắt nhỏ lại sát mặt đất.
- Rễ nâu, thối.
Cách phòng theo mô tả về bệnh: dùng giá thể đã xử lý sạch mầm bệnh, khử trùng khay và chậu, bỏ ngay cây bệnh, giữ điều kiện khô thoáng hơn.
Thối rễ do nấm ở cây trưởng thành
Cây trong nhà như lưỡi hổ, kim tiền, trầu bà thối rễ thường theo một trình tự: đất ướt lâu, rễ thiếu oxy và chết dần, nấm bệnh trong đất tấn công phần rễ yếu, rồi lan lên gốc.
Dấu hiệu:
- Lá vàng, héo rũ dù đất vẫn ẩm.
- Gốc mềm, thâm, có mùi hôi.
- Nhấc cây lên thấy rễ nâu đen, bóp nhũn, vỏ rễ tuột ra như ống.
Cách cứu:
- Nhấc cây ra khỏi chậu, rũ bỏ đất cũ.
- Rửa nhẹ rễ bằng nước sạch để nhìn rõ.
- Cắt hết rễ nâu đen, nhũn bằng kéo đã lau cồn. Lau kéo lại sau mỗi lần cắt vào chỗ thối.
- Để phần gốc, rễ khô ráo nơi thoáng vài giờ, cây mọng nước như lưỡi hổ để khô lâu hơn.
- Trồng vào đất mới, thoáng hơn đất cũ, trong chậu sạch có lỗ thoát nước.
- Chưa tưới ngay với cây mọng nước, tưới nhẹ sau vài ngày. Cây lá thường thì tưới ẩm nhẹ.
- Đặt nơi sáng dịu, không bón phân trong vài tuần.
Hướng dẫn chi tiết cho lưỡi hổ có ở bài cây lưỡi hổ bị thối gốc.
Thuốc trừ nấm cho cây cảnh bán ở cửa hàng vật tư nông nghiệp có thể dùng để tưới gốc hoặc ngâm rễ, nhưng thuốc không thay được việc bỏ đất úng và cắt rễ thối. Dùng đúng liều ghi trên nhãn, đeo găng, để xa trẻ nhỏ và thú cưng.
Có nên dùng lại đất đã nhiễm nấm
Với đất chỉ có mốc mặt, có thể dùng lại sau khi hớt lớp mặt, phơi khô và trộn thêm vật liệu thoáng.
Với đất từ chậu cây chết vì thối rễ, chết rạp, không nên dùng lại cho cây con, cây giâm hay cây quý. Theo mô tả về đất trồng chậu, đất thương mại thường đã được xử lý để hạn chế mầm bệnh. Bỏ đất cũ vào bồn cây ngoài trời hoặc ủ phân, dùng đất mới cho chậu trong nhà là cách đơn giản và chắc chắn hơn.
Chậu cũ cần rửa sạch đất bám, cọ bằng xà phòng, tráng lại và phơi khô trước khi dùng. Theo mô tả về bệnh chết rạp, khử trùng chậu, khay giúp loại bào tử nấm.
Phòng đất nhiễm nấm cho chậu cây
- Dùng đất trồng chậu tơi thoáng, không dùng đất vườn nguyên chất. Cách phối đất có ở bài về đất trồng cây.
- Chậu có lỗ thoát nước, không để nước đọng trong đĩa lót.
- Tưới khi đất đã khô tới độ sâu phù hợp với từng cây, không tưới theo lịch cố định.
- Đặt cây nơi có ánh sáng và gió nhẹ.
- Nhặt lá rụng, lá thối trên mặt chậu.
- Cách ly cây mới mua vài tuần trước khi đặt cạnh cây khác.
- Không dùng chung kéo, dụng cụ giữa cây bệnh và cây khoẻ mà không lau sạch.
Câu hỏi thường gặp
Đất trồng cây bị mốc trắng có sao không?
Mốc trắng mịn chỉ ở mặt đất thường là nấm hoại sinh, không hại cây. Đó là dấu hiệu đất ẩm lâu và ít thoáng. Hớt lớp mặt, tưới thưa và đặt cây nơi thoáng hơn.
Chậu cây mọc nấm có độc không?
Nhiều loại nấm mọc trong chậu không rõ loài, không nên ăn và nên để xa trẻ nhỏ, thú cưng. Nhổ bỏ nấm, nấm không làm hại cây.
Làm sao biết cây bị nấm thối rễ?
Lá vàng, héo dù đất ẩm, gốc mềm thâm, đất có mùi hôi. Nhấc cây lên, rễ nâu đen, bóp nhũn là rễ thối.
Có nên phơi nắng đất bị nấm rồi dùng lại không?
Phơi nắng giúp đất khô và giảm bớt mầm bệnh ở lớp ngoài, nhưng không chắc diệt hết nấm trong đất. Với cây quý hoặc cây con, dùng đất mới an toàn hơn.